Cây giống sài đất (húng trám)

Cây thường mọc hoang ở nhiều tỉnh miền Bắc nước ta. Thường ưa nơi ẩm mát. Gần đây do nhu cầu thu mua sài đất làm thuốc tăng nên cây đã được trọng dụng trồng nhiều nơi trên cả nước. Thường người ta sử dụng sài đất tươi, cũng có thể dùng khô nhưng tác dụng có vẻ không bằng tươi cho lắm.

Mô tả cây sài đất

Cây sài đất – Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi (đã sửa chính tả):

Sài đất có tên gọi là húng trám vì khi vò cây có mùi trám và được một số nơi dùng nó ăn sống như ăn rau húng vậy. Hay người ta còn gọi là ngổ núi vì trông khá giống với cây rau ngổ lại mọc hoang trên núi. Tên cúc nháp hay cúc giáp vì hoa giống hoa cúc, lá và thân lại nham nháp. 

Sài đất là một loài cỏ sống dai, mọc lan bò, thân mọc lan tới đâu thì rễ mọc lan tới đấy, nơi đất tốt có thể cao hơn 0,5 m. Thân màu xanh có lông trắng cứng nhỏ. Lá sài đất gần như không cuống, mọc đối, hình bầu dục thon dài, 2 đầu nhọn, dài 15 – 50 mm, rộng 8 – 25 mm, có lông nhỏ cứng ở cả hai mặt, mép có 1 – 3 răng cưa nông, hai bên gân chính có hai gân phụ xuất phát gần như một điểm ở phía cuống lá. Gân chính và phụ đều nổi ở mặt dưới của lá. Cụm hoa hình đầu, cuống hoa thìa lìa màu vàng tươi. Quả bế không có lông, đầu thu hẹp lại, tận cùng mang một vòng có răng.

Cây sài đất – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập II – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Cây thảo, sống dai, mọc bò, bén rễ ở thân ngầm, sau đứng thẳng, cao 20 – 40 cm. Lá gần như không cuống, mọc đối, hình bầu dục thuôn, gốc và đầu nhọn, dài 1,5 – 5 cm, rộng 0,8 – 2 cm, hai mặt có lông thô cứng, mép có 3 đôi răng cưa to và nông; lá khi vò ra có mùi thơm như trám.

Cụm hoa mọc ở kẽ lá và đầu cành thành đầu trên một cán dài 3 – 10 cm, đường kính 1 – 1,5 cm; lá bắc ngoài gần hình bầu dục, tròn ở đỉnh, không có mào lông, hoa màu vàng; tràng hình lưỡi ở phía ngoài, có đầu hệt khía 3 răng, ống tràng rất ngắn; tràng hình ống ở phía giữa, có 5 thùy hình bầu dục tù, như 5, bao phấn có đỉnh hẹp ở phần gốc, không có tai; bầu hình nêm. Quả bế. Mùa hoa quả: tháng 3 – 5.

Xem thêm Hạt giống ngưu tất tại vườn ươm

Thông tin thêm

1. Phân bố, thu hái và chế biến

Cây sài đất – Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi (đã sửa chính tả):

Cây mọc hoang ở nhiều tỉnh miền Bắc nước ta. Thường ưa nơi ẩm mát, Gần đây, do nhu cầu, nhiều nơi đã trồng sài đất để dùng làm thuốc.

Trồng sài đất rất đơn giản: Chọn nơi đất tốt, hơi ẩm, cắt những mẩu thân thành từng đoạn dài 20 – 30cm, hay chọn những đoạn thân có rễ sẵn, vùi 2 phần 3 xuống đất. Trong vòng 15 – 20 hôm cây đã mọc tốt, sau một tháng đã có thể thu hoạch, cắt cây sài đất sát đất, tưới nước bón phân tốt thì sau nửa tháng lại thu hoạch được nữa. Thu hoạch gần như quanh năm, nhưng tốt nhất vào vụ hè các tháng 4, 5, 8 lúc cây đang ra hoa.

Thường người ta dùng sài đất tươi. Có thể dùng khô nhưng tác dụng có vẻ không bằng tươi. Chúng tôi đang thí nghiệm dùng sài đất ổn định bằng cách cho đồ hơi nước sôi trong 5 phút trước khi phơi hay sấy khô.

Cây sài đất – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập II – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Chi Wedelia Jacq. gồm các loài phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới, chỉ có một số ít loài ở vùng ôn đới ẩm. Chi này ở Việt Nam có 5 loài, trong đó 5 loài được dùng làm thuốc (Võ Văn Chi, 1996), đáng chú ý là cây sài đất. Sài đất mọc hoang và được trồng ở nhiều nơi. Cây mọc hoang ở vùng núi thấp hoặc trung du. Điểm phân bố tự nhiên điển hình nhất là ở huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Ở đây, cây mọc thành đám dày đặc trên đất ẩm sát chân núi đá vôi hoặc ở những bãi đất cao trong thung lũng, xung quanh bị lầy thụt (vùng Tam Cốc, Bích Động). Tuy nhiên, nguồn sài đất được dùng làm thuốc hiện nay chủ yếu do trồng trọt. Cây được trồng rộng rãi ở khắp các tỉnh từ vùng núi đến trung du và đồng bằng. Ở vùng núi cao lạnh như ở Sa Pa (Lào Cai), Sin Hồ (Lai Châu), Phố Ràng (Hà Giang) không thấy có sài đất.

Sài đất là cây ưa ẩm, ưa sáng và có thể hơi chịu bóng. Có thể trồng sài đất trên cánh đồng hoặc trồng ở vườn, lẫn với các loại cây ăn quả. Cây ra hoa hằng năm. Ở nơi trồng được chiếu sáng đầy đủ, cây có nhiều hoa hơn. Ở Quảng Tây (Trung Quốc), sài đất được trồng thành thảm lớn ở công viên để làm cảnh. Sài đất ra hoa nhiều nhưng tỷ lệ kết quả thấp. Cây có khả năng tái sinh dinh dưỡng khỏe. Từ các mẩu của thân ngầm hoặc cành (khi tiếp xúc với mặt đất) đều có thể ra rễ và mọc lên các chồi. Đặc biệt, sau mỗi lần bị cắt, phần thân ngầm và gốc còn lại sẽ nhanh chóng mọc lên các cây chồi mới.

2. Cách trồng sài đất

Cây sài đất – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập II – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Sài đất thích nghi rộng, ưa đất ẩm, nhẹ và nhiều ánh sáng, nhưng không chịu được úng.

Cây được trồng bằng đoạn thân có rễ vào mùa xuân. Đất sau khi làm kỹ, nhặt sạch cỏ, cần lên luống như rau cải, đánh thành rạch sâu 10 cm theo chiều ngang hoặc dọc luống, cách nhau 20 – 30 cm. Trộn ít phân chuồng vào rạch rồi đặt hom giống, phủ đất và tưới ẩm. Sau 1,5 đến 2 tháng, cây đã phủ kín luống và có thể thu hoạch. Sau mỗi lần thu hoạch, cần làm cỏ và bón thúc thêm phân.

Phần trên mặt đất thu hái quanh năm, chủ yếu vào mùa hè thu lúc cây đang ra hoa, rửa sạch dùng tươi hay phơi sấy khô.

3. Thành phần hóa học

Cây sài đất – Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi (đã sửa chính tả):

Cây sài đất đã được T. R. Govindachari, K. Nagarajan nghiên cứu từ năm 1956 và đã lấy được từ lá ra một chất lacton gọi là wedelolactone C₁₆H₁₀O₇ với tỷ lệ 0,05%.

Các tác giả cũng đã đưa ra được công thức khai triển (theo W. Karrer. 1958, Konstitution und workommen der organischen Pflanzenstoffe). Trọng lượng phân tử 314,2. Độ chảy 242 – 244^oC (triaxetat).

Theo cấu trúc wedelolactone vừa là một flavonoid vừa là một cumarin.

Theo sự nghiên cứu của Bộ môn dược liệu trường Đại học dược Hà Nội, trong sài đất có tinh đầu, rất nhiều muối vô cơ.

Hoạt chất cho đến nay vẫn chưa xác định được.

Cây sài đất – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập II – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Nước ép của cây sài đất có dầu màu đen hòa tan 11,2%, chất béo 29,7%, nhựa 44,95%, đường, tanin, saponin, các chất silic, pectin, muối, lignin và các chất có cellulose. Lá có chất wedelolactone vừa là một flavonoid vừa là coumarin. Ngoài ra, còn có tinh dầu và muối vô cơ. (Võ Văn Chi – Từ điển cây thuốc Việt Nam – 1999, 1014 – 1015).

Theo tài liệu Trung Quốc, sài đất chứa wedelolactone, dimethyl wedelolactone, norwedelic acid và một saponin triterpene tương tự saponin Ro của nhân sâm (Trung dược từ hải IV, 40).

Govindachari T. R. và Premila M. S. đã tách được 3 chất saponin có hai dây đường dính vào khung acid oleanolic từ lá sài đất tươi. Cấu trúc của 2 chất được xác định là β-O-glucopyranosyl 3-O-[β-D-xylopyranosyl-(1→2)-β-D-glucuronopyranosyl]oleanolate và β-D-glucopyranosyl 3-O-[β-D-glucopyranosyl-(1→2)-β-D glucuronopyranosyl]oleanolate. Chất thứ hai được xác định có cấu trúc tương tự như ginsennosid Ro có trong nhân sâm (CA. 115, 1991, 131925w).

Phân tích sài đất Ấn Độ không thấy có mặt của alkaloid nhưng những nghiên cứu ở Trung Quốc lại thấy có mặt các alkaloid trong cành, lá và hoa sài đất.

Chất isoflavonoid trong lá sài đất có cấu trúc lactone của 5,6-dihydroxy-2-(2,6-dihydroxy-4 methoxyphenyl)benzofuran-3-carboxylic với hàm lượng 0,05%. Chất này tương tự chất coumestrol có tác dụng oestrogen (The Wealth of India, Vol X, p. 568).

3. Tác dụng dược lý

Cây sài đất – Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi (đã sửa chính tả):

Theo báo cáo của bệnh viện Bắc Giang năm 1961, tác dụng kháng sinh của sài đất trong ống nghiệm rất thấp: Không thấy tác dụng với Shigella flexneri, vòng vô khuẩn đối với cầu trùng Staphylococcus 0,3cm, với bạch cầu trùng 0,2cm, với liên cầu trùng Streptococcus 0,1cm và với Salmonella typhi 0,1cm.

Trên lâm sàng, ngược lại sài đất biểu hiện 2 tác dụng rõ rệt: Giảm đau, giảm sốt và kháng sinh rõ rệt, không thấy độc tính.

Năm 1966, theo dõi 21 trường hợp viêm nhiễm trùng phần mềm (viêm tấy tỏa lan hay khu trú, viêm quầng, áp xe đầu đinh, phần lớn có sốt), bệnh xá Ngô Quyền Hải Phòng chỉ dùng sài đất giã nát đắp lên chỗ viêm, không cho uống và cũng không cho một thứ thuốc nào khác đã đi tới kết luận là tác dụng chống viêm của sài đất rất rõ rệt, những hiện tượng sưng nóng đỏ đều dần dần biến mất, nhưng lá sài đất không có tác dụng đối với những trạng thái viêm đã chuyển sang giai đoạn mưng mủ, áp xe hóa (Sức khỏe, 8 – 1966).

Cây sài đất – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập II – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Trong ống nghiệm, tác dụng kháng sinh của sài đất rất thấp, tạo vòng vô khuẩn rất bé, đối với Staphylococcus là 0,3 cm, Streptococcus 0,1 cm, Bacillus typhi 0,1 cm, Shigella flexneri không có tác dụng. Còn trên lâm sàng, ngược lại sài đất biểu hiện tác dụng kháng sinh và chống viêm rất rõ. Năm 1966, Bệnh xá Ngô Quyền – Hải Phòng đã theo dõi 21 trường hợp viêm nhiễm trùng phần mềm (viêm tấy tỏa lan hay khu trú viêm quầng, áp xe, đầu đanh, phần lớn có sốt) chỉ dùng sài đất giã nát đắp lên chỗ viêm, không cho uống và không dùng một thứ thuốc nào khác, và kết luận tác dụng chống viêm của sài đất rất rõ, với những hiện tượng sưng nóng đỏ đau dần dần biến mất; Sài đất không có tác dụng đối với những trạng thái viêm đã chuyển sang mưng mủ, áp xe hóa.

Theo tài liệu nước ngoài, dạng chiết nước từ sài đất có tác dụng ức chế tế bào u báng Ehrlich.

Sài đất có tác dụng gì ?

Sài đất có vị ngọt, hơi chua, tính mát, có tác dụng thanh nhiệt giải độc, hóa đàm, chỉ khái, lương huyết, chỉ huyết, khu ứ, tiêu thũng.

Nhân dân ở một số địa phương (Bắc Ninh, Bắc Giang) vẫn dùng cây sài đất ăn sống như rau với thịt, cá. Ở một số nơi khác, sài đất được dùng tắm trị rôm sảy hoặc uống để phòng bệnh sởi, chữa sốt rét. Từ kinh nghiệm điều trị của Bệnh viện Bắc Giang, hiện nay sài đất được sử dụng rộng rãi như một thuốc chống viêm, chống nhiễm khuẩn, tiêu độc chữa viêm tấy, mụn nhọt, bắp chuối, sưng khớp, nhiễm trùng, chốc đầu, sưng vú, áp xe, viêm họng. Có địa phương đã dùng sài đất chữa viêm bàng quang với kết quả tốt.

Khi dùng, lấy 50 – 100g sài đất tươi giã nát, hòa thêm nước gạn uống, bã đắp vào chỗ sưng tấy. Nếu dùng sài đất khô thì lấy 20 – 40g sắc với 400 ml nước còn 100 ml, uống làm 2 – 3 lần trong ngày. Trẻ em tùy tuổi uống 1/3 – 1/2 liều người lớn. Dùng 5 – 7 ngày. Dùng riêng hoặc phối hợp với bồ công anh, kim ngân và ké đầu ngựa. Sài đất nấu với râu ngô làm nước uống hàng ngày vừa mát, lợi tiểu lại vừa phòng được rôm sảy, mụn nhọt, mẩn ngứa. Sài đất với số lượng nhiều, đem phơi khô, nấu thành cao lỏng để dành dùng dần.

Ở Trung Quốc, sài đất được dùng chữa bạch hầu, ho gà, viêm họng, viêm amidan. Người ta còn dùng cây Wedelia prostrata Hemsl. (lỗ địa cúc) với các chỉ định giống sài đất. Cây này cũng có ở Việt Nam, nhưng chưa được nghiên cứu sử dụng.

Tham khảo thêm sản phẩm Hạt giống diệp hạ châu

Cách tắm cho trẻ bằng lá sài đất

– Bước 1: Cho một chiếc khăn vào đáy chậu, tránh cho việc bé bị trượt khi đang tắm.

– Bước 2: Đổ nước nóng vào chậu sau đó cho nước lá cây sài đất vừa vò xong vào, pha nước vừa đủ ấm.

– Bước 3: Dùng khăn lau lau thật sạch từng bộ phận trên cơ thể bé và lau thật nhẹ nhàng ở những vị trí rôm sảy của trẻ. Đầu tiên mẹ nên rửa mặt cho bé, sau đó vòng tay ra sau lưng để có thể nâng cằm bé lên rồi lau sạch cổ cho bé..

– Bước 4: Khi đã tắm xong cho trẻ bằng nước lá cây sài đất thì hãy tiến hành tắm lại cho trẻ bằng nước trắng ấm.

Lưu ý: khi trẻ sơ sinh bị rôm sảy tuyệt đối không nên dùng kháng sinh và kem hay sử dụng bất kỳ loại thuốc nào bôi lên những vùng da bị rôm sảy của bé khi không có sự chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Nếu thấy hiện tượng rôm sảy của trẻ phát tán ngày càng nhiều hay bị bội nhiễm da và các triệu chứng sốt, mệt mỏi, … thì cần phải đưa trẻ đi khám ngay.

Mua cây giống sài đất tươi, lá sài đất khô uy tín ?

Địa chỉ: Ngách 68/45, ngõ 68, đường Nguyễn Văn Linh, phường Long Biên, thành phố Hà Nội.