Cây giống thổ phục linh (cây khúc khắc)

Sửa chính tả và điều chỉnh lại nội dung: 26/3/2025;

Thổ phục linh hay củ khúc khắc, củ kim cang, dây khum, hồng thổ linh, sơn trư phấn, sơn kỳ lương, linh phạn đoàn, tên tiếng Anh là sarsaparilla, tufuling, chinaroot, china-root, china root (danh pháp khoa học là Smilax glabra Roxb.; đồng nghĩa: Smilax hookeri Kunth) là loài thực vật có hoa thuộc họ Khúc khắc Smilacaceae.

Thổ phục linh (Rhizoma Smilacis) là thân rễ phơi hay sấy khô của nhiều cây thuộc chi Smilax, trong đó có loài S. glabra.

Mô tả cây thổ phục linh

Thổ phục linh – Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi (đã sửa chính tả):

Thổ phục linh hay cây khúc khắc (Smilax glabra) là một loại cây sống lâu năm, dài 4 – 5m, có nhiều cành nhỏ, gầy, không gai, thường có tua cuốn dài. Lá hình trái xoan thuôn, phía dưới tròn, dài 5 – 13cm, rộng 3 – 7cm, chắc cứng, hơi mỏng, có 3 gân nhỏ từ gốc và nhiều gân con. Hoa mọc thành tán chừng 20 – 30 hoa. Cuống chung chỉ ngắn chừng 2mm, cuống riêng dài hơn, chừng 10mm hay hơn. Quả mọng, hình cầu, đường kính 6 – 7mm, hơi 3 cạnh, có 3 hạt.

Cây thổ phục linh – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập II – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Cây leo, sống lâu năm, cao 4 – 5 mét, phân nhiều cành. Cành nhỏ, mềm, không gai. Lá mọc so le, hình bầu dục hoặc trái xoan, dài 5 – 11 cm, rộng 3 – 5 cm, gốc tròn, đầu nhọn, mặt trên sáng bóng, mặt dưới bệch như có phấn trắng, khi khô lá có màu hạt dẻ rất đặc sắc, gân chính 3; cuống lá dài 1 cm mang tua cuốn mảnh và dài do lá kèm biến đổi.

Cụm hoa mọc ở kẽ lá, cuống rất ngắn hoặc gần như không cuống, mang một tán đơn gồm nhiều hoa màu vàng nhạt; cuống hoa mảnh như sợi chỉ, dài 1 cm hay hơn; hoa đực có lá đài hình tim dày, cánh hoa bầu hơi khum, nhị không cuống, bao phấn thuôn; hoa cái giống hoa đực, bầu hình cầu. Quả mọng, hình cầu, đường kính 6 – 7 mm, gần như ba cạnh, chứa 3 hạt, khi chín màu đen. Mùa hoa: tháng 5 – 6; mùa quả: tháng 8 – 12.

Loài Smilax adhaerens Gagnep. có thân rễ cứng hơn, đôi khi cũng được dùng.

Thông tin thêm

1. Phân bố, thu hái và chế biến

Mọc hoang khắp nơi ở nước ta. Thu hoạch quanh năm, nhưng tốt nhất vào thu đông. Đào lấy thân rễ, cắt bỏ rễ nhỏ rửa sạch, đang còn ướt thái mỏng (cho dễ thái), phơi khô; có khi người ta ngâm nước nóng ít phút rồi mới thái cho dễ hơn. Có nơi lại để nguyên củ phơi khô.

2. Thành phần hoá học (sưu tầm)

Theo Trung quốc thổ nông dược chỉ (1959) thì trong thổ phục linh có saponin, tanin, chất nhựa.

Jiu-zhi Yuan cùng cộng sự (2004) đã phân lập được 5 dihydro-flavonol glycoside từ thân rễ của Smilax glabra là astilbin (1); neoastilbin (2); isoastilbin (3); neoisoastilbin (4) và (2R,3R)-taxifolin-3′-O-beta-D-pyranoglucoside (5) (Jiu-zhi Yuan et al.; 2004).

Cũng từ thân rễ của Smilax glabra, Ting Chen, Jian Xin Li cùng 2 đồng sự khác (2002) đã phân lập được smitilbin, một flavanonol rhamnoside (Ting Chen et al.; 2002).

Đồng nghiên cứu, Shuo Xu, Ming-Ying Shang cùng các cộng sự (2013) đã phân lập được 6 hợp chất phenolic mới, cụ thể là smiglabrone A (1), smiglabrone B (2), smilachromanone (3), smiglastilbene (4), smiglactone (5), smiglabrol (6) từ thân rễ của Smilax glabra (Shuo Xu et al.; 2013).

3. Cách trồng và thu hái

Cây thổ phục linh – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập II – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Thổ phục linh mọc hoang ở miền núi nhưng trồng được ở trung du và đồng bằng. Cây có thể nhân giống bằng đầu mầm thân rễ hoặc hạt vào đầu xuân. Thổ phục linh cần có giá leo, nếu trồng quy mô nhỏ, nên trồng gắn bờ rào. Cây sống khỏe không cần chăm sóc nhiều.

Thân rễ, đào về, cắt bỏ rễ con và gai tua, phơi hoặc sấy khô. Có thể rửa sạch, ủ mềm 2 – 3 ngày, thái mỏng, phơi hay sấy khô (Dược điển Việt Nam I, tập 2, 1983).

Công dụng và liều dùng thổ phục linh

Thổ phục linh là một vị thuốc được dùng cả trong đông y và tây y (tây y dùng với tên Salsepareille làm thuốc tẩy máu, làm ra mồ hôi, chữa giang mai, …).

Theo tài liệu cổ đông y thì thổ phục linh vị ngọt, nhạt, tính bình, vào 2 kinh can và vị. Có tác dụng khử phong thấp, lợi gân cốt, giải độc do thủy ngân. Chữa đau xương, ác sang ung thũng. Được dùng trong nhân dân để tẩy độc cơ thể, bố dạ dày, khỏe gân cốt, làm cho ra mồ hôi, chữa đau khớp xương. Liều dùng hàng ngày 10 – 20g dưới dạng thuốc sắc. Có khi dùng với liều cao hơn.

Bài thuốc kinh nghiệm có thổ phục linh:

Năm 1961, Khoa da liễu Quân y viện 108 có dùng chữa bệnh vẩy nến (psoriasis) bằng đơn thuốc sau đây:

Hạ khô thảo nam (cây cải trời) (Blumea subcapitata) 80 – 120g. Thổ phục linh 40 – 80g. Cả hai vị sắc với nước (500ml) trong 3 giờ ở nồi hấp 15^oC, được 300ml chia 3 hoặc 4 lần uống trong ngày.

Đã dùng điều trị 21 người khỏi hẳn nhưng có phối hợp ghép Philatop, 3 trường hợp đỡ 70 – 80%, 1 trường hợp điều trị dở dang. Thời gian điều trị trung bình là 79 ngày (ngắn nhất 23 ngày, dài nhất 118 ngày).

Trong khi uống thuốc có phối hợp bởi những thuốc như thuốc mỡ salicylic 5%, chrysophanic 5%, dầu Cadơ (huile de Cade) 10%, mỡ Saburé (Sabouraud).

Cách ngâm rượu củ khúc khắc

1. Chuẩn bị

• Trước tiên cần chuẩn bị 1kg củ khúc khắc. Chú ý chọn những củ lớn; đường kính từ 2,5 cm trở lên, không chọn những củ quá non. Nên tiến hành ngâm rượu luôn khi thu hái về, tránh để lâu quá sinh ẩm mốc, gây hư hỏng.
• 5 lít rượu, nếu là rượu nếp thì càng tốt, nồng độ đạt trong khoảng từ 38 – 45^o, không chọn loại rượu nồng độ cao trên 45^o.
• Bình ngâm nên chọn bình thủy tinh hoặc bình bằng sành sứ kích thước lớn, không nên ngâm bằng bình nhựa vì có nhiều tác động không tốt.

2. Thực hiện

• Có 2 cách ngâm là ngâm nguyên củ và ngâm củ đã được thái lát.
• Đối với cách ngâm nguyên củ thì hình thức sẽ vô cùng đẹp mắt, tuy nhiên những tinh chất quý trong khúc khắc không được thẩm thấu hết vào trong rượu với hương vị cũng không ngon như khi ta thái lát.
• Đối với cách ngâm thái lát, cần tiến hành thái mỏng củ ra rồi đem ngâm rượu, cách làm này cho hiệu quả cao nhất.
• Rượu thành phẩm thu được có màu đen đậm.
• Chú ý rượu khúc khắc thường có vị chát, vì thế có thể thêm 3 – 4 quả la hán hoặc 300ml mật ong hoặc 3 lạng chuối hột để làm dịu vị, khiến rượu dễ uống hơn.
• Mỗi ngày uống 2 chén, mỗi lần 1 chén nhỏ trong bữa ăn. Uống dưới 100ml mỗi ngày, không uống quá nhiều sẽ phản tác dụng.

Kỹ thuật trồng cây khúc khắc

1. Thời vụ trồng

Cây khúc khắc thích hợp trồng quanh năm nhưng tốt nhất nên vào vụ xuân hoặc vụ thu, chọn ngày râm mát, và có mưa nhỏ.

2. Chọn và làm đất

Chọn nơi có tầng đất dày trên 1m, ít chua, đất thịt nhẹ hoặc sét nhẹ. Có thể áp dụng trồng dưới tán rừng thứ sinh nghèo kiệt hoặc mới phục hồi, độ tàn che từ 0,4 – 0,5. Rừng trồng chưa khép tán hoặc đã tỉa thưa. Chú ý phát dọn thực bì quanh hố trồng hoặc rạch. Tiến hành cuốc hố kích cỡ 30 x 30 x 30cm.

3. Chọn giống và cách trồng

Có 2 cách là trồng từ hạt hoặc từ hom thân.

• Hạt được thu hái trực tiếp từ cây mẹ 2 – 3 tuổi trở lên, không bị sâu bệnh. Chọn hạt chín, xong đem ra phơi nơi thoáng mát trong bóng râm, tốt nhất đem gieo ngay sau khi thu hái.
• Hom thân lấy từ cây mẹ 2 – 5 tuổi trở lên. Cắt thành từng đoạn hom dài từ 20 – 30cm, mỗi đoạn có 2 – 4 mắt chồi, cắt bỏ ¹/₂ – ¹/₃ lá. Cắt đến đâu giâm đến đấy.

⇒ Hạt và hom đều gieo hoặc cắm theo rạch, cách nhau từ 10 – 15cm, sâu 5 – 6cm, lấp kín hạt và gốc hom. Tủ rơm rạ phủ kín mặt rạch, sau đó tưới nước đủ ẩm, gỡ bỏ rơm rạ khi hạt mọc hoặc hom ra chồi. Che lưới 40 – 50%, tiếp tục tưới nước đủ ẩm và chăm sóc đến khi cây con đủ tiêu chuẩn thì đem trồng nơi đất rộng.

4. Chăm sóc

Chú ý phát dọn cây cỏ xâm lấn và vun xới quanh gốc. Điều chỉnh độ tàn che luôn dao động từ 0,4 – 0,5.

5. Kỹ thuật thu hái và sơ chế

Sau khi trồng 3 – 4 năm trở lên mới bắt đầu thu hoạch. Thu hoạch trực tiếp vào mùa thu đông. Đào lấy thân rễ, cắt bỏ thân cành và rễ nhỏ. Sau đó rửa sạch, thái mỏng, phơi khô.