Cây lá gai (kèm bột lá gai)

Cây gai. Người chụp: Sphl. Nguồn: Wikipedia Commons.

Gai; gai tuyết; gai làm bánh. Nguồn: Wikipedia Commons.

Ramie moth (Arcte coerula). Nguồn: Wikipedia Commons.

Độ hoàn thiện nội dung: 60%.

Cây lá gai hay trữ ma (Trung Quốc), tầm ma, tầm gai, cây gai bánh, tên tiếng Anh là ramie, China grass, white ramie (danh pháp khoa học là Boehmeria nivea (L.) Gaudich.) là loài thực vật có hoa thuộc họ Gai Urticaceae, loài bản địa của Đông Á.

Được biết cây gai là một nguồn nguyên liệu lấy sợi quý để làm lưới đánh cá từ xa xưa tại nhiều vùng thuộc châu Á. Tại Việt Nam, nhất là người Kinh cây chủ yếu lấy lá dùng làm bánh gai, bánh ít.

Ngoài ra người ta còn dùng củ gai (Radix Boehmeriae) là rễ phơi hay sấy khô của cây gai để làm thuốc an thai (đang có thai ra huyết và đau bụng) hoặc làm thuốc chữa sa dạ con.

Thông tin thêm

1. Cây lá gai mọc ở đâu ? Cách thu hái và chế biến

Gai – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập I – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Chi Boehmeria Jacq. gồm 75 loài, phân bố rải rác khắp các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới Bắc bán cầu. Ở châu Á có 15 loài, trong đó Việt Nam có khoảng 10 loài. Gai là cây trồng tương đối phổ biến trong nhân dân để lấy lá làm bánh và rễ củ làm thuốc. Gai còn phân bố ở nhiều nước khác như Ấn Độ, Thái Lan, Lào, Trung Quốc, Campuchia và Nhật Bản.

Gai thuộc loại cây ưa ẩm và có thể hơi chịu bóng, sinh trưởng phát triển nhanh trong mùa mưa ẩm, đến mùa đông có hiện tượng rụng lá, hơi tàn lụi. Cây ra hoa hàng năm. Chưa quan sát được cây con mọc từ hạt. Song, gai lại có khả năng tái sinh vô tính khoẻ bằng cách tái sinh cây chồi sau khi chặt và từ các đoạn thân, cành đem giâm xuống đất.

Rễ củ gai thường gọi là trữ ma căn. Rễ thu hái quanh năm, tốt nhất là vào mùa hạ hay mùa thu. Đào rễ rửa sạch đất cát, cắt bỏ rễ con, để nguyên hay thái phiến, dùng tươi hay phơi, sấy khô. Rễ hình trụ, thường cong queo dài 5 – 10cm, đường kính 0,5 – 1,5cm, mặt ngoài nâu sẫm, có những nếp nhăn dọc và sẹo của rễ con, dễ bẻ, vết bẻ màu vàng có xơ, không mùi, vị nhạt. Còn dùng lá.

2. Thành phần hóa học

Gai – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập I – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Rễ gai chứa acid chlorogenic, acid protocatechuic, acid caffeic, acid quinic, rhoifolin 0,7%, apigenin. Rhoifolin khi thuỷ phân cho apigenin, glucose, rhamnose.

Ngoài ra, còn chứa β-sitosterol, daucosterol và acid 19α-hydroxyursolic (CA. 126, 1997, 291739), các polysaccharide thành phần chủ yếu gồm D-galactose, L-rhamnose, D-arabinose, D-mannose và D-galacturonic Me-ester.

Bên cạnh polysaccharide, còn có một số oligosaccharide và monosaccharide, phần đường khi thuỷ phân tương tự như của polysaccharide.

Các monosaccharide trong rễ đay là erythrose, heptose và một lượng nhỏ D-galactose, L-arabinose, acid D-galacturonic (CA. 125, 1996, 145390m), melibiose, glucose và fructose (CA. 120, 1994, 79699n).

Các pectin với thành phần chủ yếu là acid D-galacturonic và dẫn chất methyl ester của chúng, cùng với các đường L-rhamnose, D-galactose, L-arabinose, L-fucose, D-glucose, D-mannose và D-xylose, các hemicellulose với thành phần chính là glucomannan (CA. 117, 1992, 51066t).

Báo cáo khoa học “Thành phần hóa học và hoạt tính kháng viêm của cây lá gai (Boehmeria nivea) ở Thái Nguyên” của Lành Thị Ngọc, Lê Quang Ưng cùng cộng sự; Tạp chí Khoa học Đại học Tân Trào; Tập 9, Số 3, 6/2023:

Tóm tắt: Bằng các phương pháp như sắc ký cột, sắc ký lớp mỏng, từ cặn chiết etyl acetat (BNE) đã phân lập được hợp chất 1. Hoạt tính kháng viêm thông qua ức chế sản sinh NO của cặn chiết tổng (BN) và các cặn chiết phân đoạn n-hexane (BNH), ethyl acetate (BNE) và nước (BNW) của loài Boehmeria nivea được thử nghiệm. Kết quả cho biết, cặn chiết BN thể hiện hoạt tính kháng viêm tốt với giá trị IC₅₀ 23.9 µg/ml. Phân đoạn BNE biểu hoạt tính kháng viêm tốt nhất với giá trị IC₅₀ 17.8 µg/ml. Các phân đoạn còn lại và hợp chất 1 thể hiện hoạt tính ở mức trung bình và không thể hiện hoạt tính. 1 là (+)-isolariciresinol.

…

Thành phần hóa học của lá gai gồm các hợp chất phenolic (chlorogenic acid, caffeic acid, 4-coumaric acid, ferulic acid, benzoic acid, …), favonoid (epicatechin, rutin, isoquercetin, hyperoside, …), carbohydrate (sucrose, glucose, fructose, galactose, mannitol, …), amino acid (threonine, glutamic acid, proline, methionine, tyrosine, phenylalanine, histidine, lysine, arginine, …), acid béo (palmitic acid, margaric acid, oleic acid, linoleic acid, linolenic acid, arachidic acid, behenic acid, tricosylic acid, lignoceric acid, …), vitamin (vitamin A, vitamin E, vitamin C, …), khoáng chất (Ca, Fe, K, Mg, Mn, Zn, Na, …).

Lá gai có tác dụng chống oxy hóa, kháng khuẩn và kháng nấm và gây độc đối với dòng tế bào ung thư phổi và gan. Các hợp chất phenolic từ lá Gai có khả năng ức chế men chuyển angiotensin; các hợp chất polyphenolic hay favonoid là epicatechin, epicatechin gallate và rutin, acid chlorogenic được biết đến với các đặc tính chống oxy hóa, chống viêm, chống khối u, chống vi khuẩn, chống vi rút và chống dị ứng.

3. Tác dụng dược lý

Gai – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập I – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Dịch chiết bằng cồn từ cây gai trên ống nghiệm có tác dụng thúc đẩy quá trình đông máu, trên thí nghiệm cắt đuôi chuột nhắt để xác định thời gian chảy máu, thuốc có tác dụng cầm máu. Trong thí nghiệm lấy máu từ tĩnh mạch sau hố mắt trên chuột nhắt trắng, dạng thuốc trên với liều 0,3ml bằng đường tiêm phúc mạc hoặc với liều 0,5ml bằng đường uống có tác dụng rút ngắn thời gian đông máu. Trên những chó thí nghiệm gây xuất huyết dưới da bằng cách dùng chất cobalt để chiếu xạ thì dạng chế phẩm trên của gai có tác dụng làm giảm hiện tượng xuất huyết một cách rõ rệt.

Acid chlorogenic có trong dược liệu là một chất ít độc, có tác dụng tăng cường hiệu lực của adrenaline, thông tiểu tiện, kích thích sự bài tiết mật (cholérétique) và có khả năng ức chế tác dụng của pepsin và trypsin. Acid chlorogenic còn có tác dụng diệt nấm và kháng khuẩn.

Muối ammonium của acid caffeic được phân giải từ acid chlorogenic, trên thỏ thí nghiệm tiêm tĩnh mạch với liều lượng 7mg/kg có tác dụng rút ngắn thời gian đông máu 58%, rút ngắn thời gian máu chảy 52%. Trên chuột nhắt trắng đã dùng cobalt để chiếu xạ, dùng acid caffeic tiêm xoang bụng với liều lượng 14mg/kg, tiêm liên tục trong 2 tuần lễ thì số lượng bạch cầu tăng 76,4% và số lượng tiểu cầu tăng 45,6%. Với nồng độ pha loãng 1:128 trên ống nghiệm, thuốc có tác dụng ức chế tụ cầu khuẩn vàng.

Về độc tính cấp trên chuột nhắt trắng bằng tiêm phúc mạc, thuốc có LD₅₀ = 1583mg/kg, về độc tính bán mạn trên thỏ thí nghiệm với liều 14mg/kg tiêm liên tục trong 10 ngày qua kiểm tra thấy các cơ quan tim, gan, thận về mặt công năng và tổ chức học không có biểu hiện gì về biến đổi bệnh lý.

Xem thêm sản phẩm cây mắt quỷ tại shop

Cây lá gai chữa bệnh gì ?

Rễ gai có vị ngọt, tính hàn, không độc, có tác dụng an thai, chỉ huyết (cầm máu), tán ứ, lợi tiểu. Lá gai cũng có vị ngọt, tính hàn, có tác dụng lương huyết (làm mát máu) chỉ huyết, tán ứ.

Rễ gai được dùng làm thuốc chữa động thai, chảy máu, doạ sảy, đái đục, đái ra máu, sưng tấy. Trong trường hợp dùng làm thuốc an thai, thường phối hợp với các vị thuốc khác theo những công thức sau:

• Rễ gai 8g, mầm cây mía 10g, ích mẫu 6g, hương phụ 4g, sa nhân 4g. Tất cả phơi khô, thái nhỏ, sắc với 400ml nước còn 100ml, uống một lần trong ngày.
• Rễ gai 8g, cành tía tô 8g, ngải cứu hoặc cam thảo dây 4g. Sắc nước uống. Nếu thấy ra máu, thêm huyết dụ 10g.
• Rễ gai 20g, hoài sơn 20g, thục địa 20g, cành tía tô 12g, tục đoạn 12g, ngải cứu 12g, chỉ xác 8g, sa nhân 6g. Sắc nước uống, chia làm 2 lần trong ngày.
• Rễ gai 30g, bồ công anh, quả kim anh, lõi cây móc, mỗi vị 12g, sắc nước uống, chữa sa tử cung, tử cung viêm sưng.

Ngoài ra, rễ gai giã nát với rễ vong vang đắp làm cho mụn nhọt chóng mưng mủ. Rễ gai sắc uống với rễ cỏ lào, rễ tía tô, rễ đu đủ (liều lượng bằng nhau) chữa kiết lỵ, tiêu chảy.

Lá gai dùng riêng hoặc giã đắp với cây cứt lợn có tác dụng cầm máu, làm lành vết thương. Lá gai phối hợp với lá vông, lạc tiên, rau má, nấu thành cao, pha đường uống, làm thuốc an thần, gây ngủ.

Rễ và lá gai còn là thuốc lợi tiểu, chữa đi tiểu ra máu với liều dùng trung bình 10 – 30g mỗi ngày, sắc nước uống.

Ở Trung Quốc, rễ gai với nhân sâm, hạp phấn, lượng mỗi thứ bằng nhau, nghiền thành bột, mỗi lần uống 2g với cháo gạo, chữa nôn ra máu. Trong xuất huyết đường tiêu hoá, người ta dùng rễ gai chế thành dạng cao lỏng (200%), mỗi ngày uống 60 – 90ml, chia làm 3 lần.

Ngoài lề: Tìm hiểu thêm lan quân tử bày trí không gian

Kỹ thuật trồng cây lá gai

1. Chuẩn bị dụng cụ trồng và đất trồng

– Dụng cụ trồng: Bạn có thể tận dụng hầu hết các bao xi măng, bao tải, chậu, khay, thùng xốp có sẵn trong nhà hoặc mảnh đất trống trong vườn để trồng cây gai. Lưu ý: Dưới đáy khay phải đục lỗ để thoát nước.

– Đất trồng: phải giàu mùn, tơi xốp, giàu chất dinh dưỡng, thoát nước và giữ được ẩm tốt… Hay bạn có thể mua đất sẵn hoặc tiến hành trộn đất với phân bò hoai mục, phân gà, phân trùn quế, vỏ trấu, xơ dừa, than bùn, mùn hữu cơ, … Nên bón lót với vôi rồi phơi ải từ trước đó 15 – 20 ngày trước trồng để xử lý sạch các mầm bệnh có trong đất.

Đào hố sâu 10 – 15cm, rộng 20 x 20cm. Hố cách hố 25cm.

2. Chọn giống và trồng cây

Cây gai thường được nhân giống bằng đoạn thân. Phần thân cây lá gai dùng làm nhân giống không nên quá non cũng không cần quá già là được. Cắt hom lá gai dài tối thiểu từ 10 – 15cm, cắm vào bầu ươm và thường xuyên tưới nước giữ ẩm.

Khi cây con trong vườn ươm đã cao 15 – 20cm thì có thể tiến hành đem ra trồng trên đất đã chuẩn bị trước. Mỗi hố trồng 2 cây để phòng trường hợp có nhiều cây bị thối gốc phải loại bỏ bớt cây.

Khi đã trồng xong cần lấp một lớp đất mỏng ngay miệng bầu ươm. Nếu bầu ươm là nilon không phân hủy thông thường bán trên thị trường thì cần dùng dao nhỏ rạch bỏ phần vỏ bầu trước khi trồng. Nếu dùng vỏ bầu là nilon tự hủy thì có thể đưa cả bầu xuống hố. Sau vài ba tháng khi rễ bắt đầu phát triển mạnh, vỏ bầu có dấu hiệu phân hủy, cho rễ phát triển ra ngoài vỏ bầu.

3. Chăm sóc

Vào mùa khô, chú ý ngày tưới nước 1 lần cho cây. Tới mùa mưa chú ý công tác thoát nước để tránh việc cây bị thối, úng. Trong giai đoạn cây còn nhỏ, cần quan sát chú ý làm cỏ, vun xới kết hợp bón thúc cho cây lá gai phát triển thuận lợi.

Sau khi trồng cây gai được khoảng 20 ngày, bón thúc cho cây bằng phân hữu cơ, phân bò, phân dê, phân trùn quế, hay phân gà … Sau đó, cứ khoảng 1 tháng lại bón 1 lần cho cây gai.

Trong quá trình chăm sóc cây gai cần phát quang cỏ dại mọc xung quanh để đảm bảo cây gai có đủ không gian xòe tán, không bị thiếu ánh nắng để cây phát triển nhanh nhất có thể.

4. Thu hoạch

Sau khoảng 3 tháng trồng, nếu chăm sóc tốt thì cây gai sẽ cho thu hoạch đợt đầu tiên.

Địa chỉ: Ngách 68/45, ngõ 68, đường Nguyễn Văn Linh, phường Long Biên, thành phố Hà Nội.

• Quý khách xin vui lòng liên hệ với Cây cảnh Hải Đăng để được các chuyên viên của chúng tôi tư vấn lựa chọn sản phẩm cây lá gai phù hợp.
• Chúng tôi sẽ chụp ảnh sản phẩm cho quý khách nếu có yêu cầu.
• Chúng tôi sẽ kiểm tra kỹ hàng hóa đảm bảo chất lượng và đúng quy cách trước khi giao.
• Quý khách ở xa vui lòng tiến hành chuyển khoản trước hoặc đặt cọc trước. Nếu quý khách ở nội thành có thể áp dụng ship nhanh với chi phí 50k một lần ship.

Tài liệu tham khảo

• Cây gai (trữ ma) – Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi.
• Gai – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập I – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác.

Cây giao và những điều cần biết