Cây giống bồ hòn

Độ hoàn thiện nội dung: 70%.

Bồ hòn hay bòn bòn, tên tiếng Anh là Indian soapberry, washnut, ritha, Chinese soapberry (danh pháp khoa học là Sapindus mukorossi Gaertn.), là một loài thực vật có hoa thuộc họ Bồ hòn Sapindaceae.

Mô tả cây giống bồ hòn

Cây bồ hòn – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập I – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Cây gỗ to, cao 5 – 10m hay hơn, rụng lá vào mùa khô. Lá kép lông chim, mọc so le, có 4 – 6 đôi lá chết mọc gần đối, nhẵn, gốc lệch, đầu nhọn, mép nguyên, gân nổi rõ ở cả hai mặt.

Cụm hoa mọc ở đầu cành thành chùm hoặc chùy gồm rất nhiều họa nhỏ, màu lục nhạt; đài 5 răng có ít lông; tràng 5 cánh hình trứng có vảy ngắn ở gốc, có lông, không nở xòe, nhị 8, cong, dài hơn tràng; bầu hình trứng nhẵn, có 3 ô. Quả hình cầu, có đường sống nổi rõ, vỏ ngoài (cùi) dày, khi chín nhăn nheo, màu vàng nâu; hạt tròn màu đen. Mùa hoa: tháng 7 – 9; mùa quả: tháng 10 – 12.

Thông tin thêm

1. Phân bố, thu hái và chế biến

Cây bồ hòn – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập I – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Chi Sapindus L. gồm một số loài là cây gỗ hoặc cây bụi, phân bố rải rác ở vùng nhiệt đới và á nhiệt đới nhất là khu vực Nam Á: Ấn Độ, Sri Lanka và Malaysia.

Ở Ấn Độ hiện có 3 loài, Sapindus mukorossi Gaertn., Sapindus trifoliatus L. và Sapindus laurifolia Vahl mà quả của chúng được sử dụng như xà phòng, thậm chí còn được xuất khẩu sang một số nước lân cận như: Iran, Arab Saudi, Somali và Madagascar. Ở Việt Nam có 4 loài, đều là cây gỗ. Trong đó, bồ hòn là cây khá quen thuộc, bởi quả được sử dụng như xà phòng từ xa xưa. Cây phân bố rải rác hầu hết các tỉnh thuộc vùng núi thấp (thường dưới 1000m) và trung du bao gồm các tỉnh Bắc Giang, Thái Nguyên, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Tuyên Quang, Yên Bái, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, … Cây còn được trồng ở một số nơi như ở đình chùa, quanh làng bản để lấy quả và bóng mát.

Bồ hòn là loại cây gỗ ưa sáng và mọc nhanh. Cây có thể phát triển trên nhiều loại đất khác nhau. Song tốt nhất là ở những nơi có tầng đất mặt dày, ẩm và còn tương đối màu mỡ. Chính vì thế cây thường mọc trong các kiểu rừng thứ sinh, rừng hành lang ven suối.

Bồ hòn ra hoa quả nhiều hàng năm. Mùa quả chín trùng vào thời kỳ rụng lá vào khoảng tháng 10 – 11.

Khả năng tái sinh cây con mọc từ hạt và cây chồi sau khi chặt rất tốt. Ngoài ra còn có thể nhân giống bồ hòn bằng cách giâm cành. Gỗ bồ hòn cứng được dùng để đóng đồ và trong xây dựng.

2. Thành phần hoá học

Cây bồ hòn – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập I – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Quả bồ hòn là nguồn nguyên liệu giàu saponin.

Trong thịt quả có tới 18% saponosid. Saponin mukorosin C₅₂H₈₄O₁₁.2H₂O (??) (độ chảy 155 – 156^o) đã được chiết ra dưới dạng kết tinh. Khi thủy phân cho ta genin là hederagenin và đường là L-arabinose, D-glucose, L-rhamnose, và D-xylose.

Các saponosid có trong bồ hòn như saponosid A, B, C, D, E, E₁, X, Y, Y₂ đều là những saponin triterpene.

Ngoài ra còn có mukuroyiosid I_a, I_b, II_a, II_b (??) là những saponin có hoạt tính bề mặt mạnh.

Nhiều phương pháp chiết xuất saponin từ quả bồ hòn đã được mô tả, trong đó phương pháp đơn giản nhất là đun sôi bột quả với nước, cô đặc dịch chiết và tủa saponin bằng sulfat amoni.

Hạt bồ hòn chứa 9 – 10% dầu béo.

3. Tác dụng dược lý

Cây bồ hòn – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập I – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Áp dụng phương pháp khuếch tán dùng khoanh giấy lọc để nghiên cứu tác dụng kháng khuẩn in vitro của quả bồ hòn đối với một số vi khuẩn gram dương và gram âm. Gây nhũ tương hóa cao chiết thô hoặc hoạt chất chiết từ dược liệu với 0,5% Tween 80 hoặc gôm acacia (trừ trường hợp cao chiết với nước hoặc những hoạt chất tan trong nước) trong nước cất để có nồng độ 100 mg/ml. Thực hiện những nồng độ pha loãng tiếp theo với lượng nước cất gấp 3 lần.

Cao chiết với nước quả bồ hòn có tác dụng ức chế sự phát triển của Staphylococcus aureus, Staphylococcus pyogenes và Staphylococcus viridans và ức chế yếu các vi khuẩn Diplococcus pneumoniae và Corynebacterium diphtheriae. Cao chiết với ethanol quả bồ hòn có tác dụng ức chế đối với Staphylococcus aureus, Staphylococcus pyogenes và ức chế yếu Staphylococcus viridans, D. pneumoniae và C. diphtheriae.

Đã thử nghiệm cao chiết từ phần trên mặt đất của cây bồ hòn về tác dụng diệt tinh trùng. Để một lượng nhỏ chất chứa bên trong ống dẫn tinh hoặc mào tinh hoàn trên hai giọt dịch chiết bồ hòn trên một bản kính. Trộn bằng đũa thủy tinh trong vài giây và soi ngay dưới kính hiển vi đối pha. Kết quả dương tính nếu 100% tinh trùng bất động ngay tức thì. Kiểm tra sự sống lại của tinh trùng bằng cách cho thêm dung dịch đệm vào mẫu tinh trùng đã được làm bất động. Nhúng cao thực vật có hoạt tính dương tính trên tinh trùng của chuột được thử trên tinh dịch pha loãng của người (30 phút sau khi phóng tinh). Bồ hòn (phần trên mặt đất) đã biểu lộ hoạt tính diệt tinh trùng đối với tinh trùng của chuột cống trắng và của người.

Đã nghiên cứu áp dụng cao lỏng bồ hòn để điều trị bỏng trên 206 bệnh nhân. Tẩm cao lỏng bồ hòn vào bông thấm nước có bọc gạc đắp lên vết bỏng sau khi đã rửa sạch. Về nguyên nhân bỏng gồm có bỏng do nước sôi, do vôi tôi, bỏng lửa, bỏng do sét đánh. Diện tích bỏng khoảng 5 – 30%, hầu hết là bỏng độ II, có ít trường hợp bỏng độ I và III. Thời gian điều trị trung bình 9 – 12 ngày. Kết quả thấy vết bỏng ít làm mủ, không hôi thối, chống lên da non, giảm bớt được lượng kháng sinh toàn thân, rút ngắn ngày điều trị. Nhược điểm của cao lỏng bồ hòn là sau khi đắp thuốc, bệnh nhân thấy xót, có cảm giác nóng bên trong, nhất là lần đầu. Băng dính vào vết bỏng khó bóc, phái thâm ướt băng với nhiều huyết thanh mặn đẳng trương.

Không nên dùng dạng thuốc mỡ bồ hòn để trị bỏng, vì đã áp dụng trên 10 bệnh nhân thấy vết thương bỏng có nhiều mủ.

Công dụng và liều dùng bồ hòn

Rễ bồ hòn có vị đắng, tính mát, hơi độc, vào các kinh phế, tỳ, có tác dụng tiêu đờm hóa trệ. Quả bồ hòn có tác dụng sát trùng.

Nhân dân thường dùng quả bồ hòn giặt quần áo thay xà phòng, tốt nhất đối với trường hợp giặt đồ len, lụa không chịu được độ kiềm của xà phòng. Theo tài liệu cổ, bồ hòn có tác dụng chữa ho trừ đờm, nhân quả bồ hòn có tác dụng chữa hôi miệng, sâu răng. Ở một số vùng, nhân dân dùng vỏ cây bồ hòn giã nát ngâm nước tắm cho động vật bị bọ, rận, chấy.

Trong y học dân gian Ấn Độ, để điều trị viêm phổi người ta dùng bột vỏ quả bồ hòn trộn với mật ong, làm thành viên hoàn mỗi viên khoảng 2g. Mỗi lần uống một viên, trộn với sữa nóng, ngày 2 lần.

Nhân dân một số vùng ở Nepal dùng vỏ quả bồ hòn tán nhỏ thành bột nhão đắp hằng ngày vào chỗ bị bệnh để trị những bệnh ngoài da như ghẻ và bệnh nấm da. Cũng dùng và quả bồ hòn tán nhỏ, trộn với 2 lần lượng bột ngô và dùng gói đầu thường xuyên để trị gàu và diệt chấy.

Bài thuốc có bồ hòn:

Chữa hôi miệng, trừ sâu răng: Nhân quả bồ hòn (5 – 10g) tán bột, ngậm nhổ nước.

Diệt sâu, trừ dòi:

• Vỏ cây tươi bồ hòn giã nát, hòa với nước, đem phun.
• Vỏ quả bồ hòn, sắc lấy nước đặc, đem tưới.

Chữa hắc lào: Vỏ quả bồ hòn (20g), củ riềng già (10g). Tán nhỏ, ngâm với 20ml cồn 90^o, dùng bôi.

Chữa ghẻ lở, hắc lào: Quả bồ hòn bỏ hạt nấu thành dầu, rồi tán hạt củ đậu với diêm sinh lượng bằng nhau, hòa lẫn vào để bôi sau khi đã xát rửa sạch nơi bị bệnh với nước nóng.

Chữa họng tắc, không nuốt được: Vỏ quả bồ hòn đồ, phơi, tán nhỏ, thổi vào họng.

Phòng ngừa đỉa cắn: Dầu quả bồ hòn, bôi vào đùi và chân trước khi lội xuống ao, ruộng.

Cách trồng bồ hòn

Cây bồ hòn – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập I – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Bồ hòn không kén đất, chịu được hạn, không chịu được úng, thường được trồng ở ven đường, nơi công cộng, ít thấy trồng tập trung.

Cây được nhân giống bằng hạt. Gieo hạt ở vườn ươm vào mùa xuân, đến tháng 8 – 9 hoặc tháng 2 – 3 năm sau, đánh đi trồng. Khi trồng, người ta đào hố cách nhau 10 – 12m, kích thước hố tùy theo cây 10 nhỏ. Mỗi hố lót 10 – 15kg phân chuồng, phân rác. Trộn đều phân với đất rồi đặt cây, lèn gốc và tưới ẩm.

Cần cắm cọc để giữ cho cây khỏi bị gió lay và rào xung quanh gốc để tránh trâu bò phá hoại. Sau 10 – 15 ngày, cây ra rễ mới. Không cần chăm sóc nhiều.

Địa chỉ bán cây giống bồ hòn uy tín chất lượng ?

Địa chỉ: Ngách 68/45, ngõ 68, đường Nguyễn Văn Linh, phường Long Biên, thành phố Hà Nội.