Cây hoa gạo

Thông tin thêm

1. Phân bố và sinh thái

Cây gạo – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập I – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Salmalia Schott & Endl. là một chi nhỏ, gồm một số loài là cây gỗ, phân bố ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Ở Việt Nam, có 3 loài, trong đó gạo là cây thường chỉ thấy ở các tỉnh phía bắc, từ Quảng Bình trở ra. Trên thế giới, cây gạo phân bố tương đối phổ biến ở các nước Ấn Độ, Malaysia, Indonesia, Thái Lan, Lào và Nam Trung Quốc.

Ở Việt Nam, cây gạo thường mọc ở đất trồng ven rừng, đồi, nhất là dọc theo các bờ sông suối. Cây còn được trồng ở đầu làng, ven đường đi hoặc ở đình chùa lấy bóng mát. Ở Ấn Độ, cây sống ở cả những vùng tương đối khắc nghiệt; nhiệt độ tối thấp về mùa đông 2 – 3^oC hoặc thấp hơn, về mùa nóng có khi đến 49^oC.

Cây mọc được trên nhiều loại đất, kể cả đất khô cằn trơ sỏi đá; khả năng chịu hạn tốt; những cây to có thể tồn tại qua các đợt cháy rừng, do có lớp vỏ dày.

Gạo là loại cây gỗ mọc nhanh, sau 2 năm trồng từ hạt đã có thể cao gần 2m. Cây trồng bằng cành, sau 5 năm có đường kính hơn 20cm. Gạo rụng lá vào mùa đông; ra hoa quả đầu mùa xuân, khi chưa có lá. Quả gạo chứa nhiều hạt, cứ 100kg quả khô, thu được khoảng 2kg hạt; 1kg hạt có từ 25300 đến 38500 hạt (The Wealth of India; 1972; Vol. IX; 175 – 183). Hạt có lông mềm (bông gạo), phát tán khắp nơi nhờ gió. Ở Ấn Độ, gạo là cây trồng rừng quan trọng. Để cho cây mọc thẳng, người ta thường tạo cây giống từ hạt. Tỷ lệ nảy mầm trên 60%. Gỗ nhẹ, màu trắng dùng để đóng thùng đựng hàng hóa …

2. Thành phần hóa học

Cây gạo – Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam – Tập I – Đỗ Huy Bích cùng các tác giả khác (đã sửa chính tả):

Rễ chứa cephalin phosphatid và chất nhầy. Phần trắng của rễ chứa chất vô cơ 2,1%; protein 1,2%; chất béo 0,9%; tinh bột 71,2%; chất pectic 6 %; cephalin 0,3%.

Nụ hoa và đài (tính theo dược liệu tươi) chứa theo thứ tự protein thô 1,38 và 1,56mg%; carbohydrate 11,95 và 13,87mg%; chất vô cơ 1,09 và 1mg%; Ca 92,25 và 95mg%; P 49 và 41mg%; Mg 54 và 24,64mg%.

Vỏ thân cây gạo chứa tanin 3,01%.

Gôm: Khi thủy phân hoàn toàn, gôm cho L-arabinose, D-galactose, acid D-galacturonic và có thể cả rhamnose (vết).

Dầu gồm acid myristic 1,2%; acid palmitic 23,6%; acid arachidic 2,84%; acid oleic 64,9% và acid linoleic 7,5%.

Hạt đã loại chất béo, được phân đoạn trên sắc ký cột Sephadex G-100; dung môi là pyndine acetate, cho 4 phân đoạn: Phân đoạn I 48%, phân đoạn II 30%, phân đoạn III 14% và phân đoạn IV 8%. Phân đoạn I sau khi đem thủy phân acid được chứng minh có D-galactose, L-arabinose.

Công dụng của hoa gạo

Vỏ thân cây gạo có vị cay, tính bình, có tác dụng khư phong trừ thấp, hoạt huyết, tiêu thũng. Theo tài liệu Ấn Độ, nước sắc vỏ thân có tác dụng làm dịu viêm, cầm máu.

Rễ gạo có vị ngọt, tính mát, có tác dụng thanh nhiệt, lợi thấp, thu liễm, chỉ huyết, tán kết, chỉ thống. Ở Indonesia, nước ép từ rễ có tác dụng hạ sốt.

Hoa gạo (mộc miên hoa) có vị ngọt, tính mát, có tác dụng thanh nhiệt, lợi thấp, tiêu viêm, thu liễm.

Gôm nhựa từ thân cây gạo có tác dụng kích thích sinh dục theo tài liệu nước ngoài.

Nhiều bộ phận của cây gạo được dùng làm thuốc theo y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian:

– Vỏ gạo được dùng tươi chữa gãy xương theo bài thuốc sau: Vỏ gạo 30g, củ nghệ 20g, củ dứa dại 10g, lá xoan non 10g, dây tơ hồng 20g, ngải cứu 8g. Tất cả giã nát trộn với lòng trắng trứng gà, đắp bó tại chỗ (Nam dược thần hiệu).

Vỏ gạo giã nát cùng với bã chè tươi, lá cây lai, lá cây chẹo xào nóng, đắp chữa sai khớp. Đồng bào Thượng ở Tây Nguyên dùng vỏ gạo và vỏ cây đa quả to, phơi khô, thái nhỏ, sắc uống chữa bệnh đậu mùa. Nước sắc đặc của vỏ gạo được ngậm chữa đau răng.

– Rễ gạo, ở Trung Quốc, được dùng chữa viêm loét dạ dày mãn tính, kiết lỵ, lao hạch. Để chữa ly, lấy rễ gạo phối hợp với kim ngân hoa, phượng vĩ thảo mỗi vị 15g, sắc nước uống. Chữa viêm loét dạ dày mạn tính bằng rễ gạo hoặc vỏ gạo 30g, phối hợp với rễ cây xuyên tiêu, sắc nước uống.

– Hoa gạo chữa kiết lỵ, tiêu chảy, viêm ruột, với liều 20 – 30g, phơi khô, thái nhỏ, sắc với 200ml nước còn 50ml, chia làm 2 lần uống trong ngày. Khoa Tiêu hóa và Huyết học, Viện Quân y 108 đã dùng nước sắc và cao lỏng 2:1 của hoa gạo phơi khô cho uống mỗi ngày 100ml để chữa cho bệnh nhân thiếu máu nhược sắc do rong kinh, đa kinh, chảy máu dạ dày, tá tràng, mất máu sau khi mổ, đạt kết quả tốt 90%. Mỗi đợt điều trị là 30 ngày Thuốc không gây tác dụng phụ, người bệnh ăn ngủ tốt, tăng cân. Hoa gạo mới hái rửa sạch, để ráo nước, giã thật nhuyễn ép lấy nước trộn với dầu gấc (lượng tương đương), đánh đều, bôi chữa bỏng.

– Nhựa gôm chích từ thân cây gạo chữa kiết lỵ, ho ra máu, rong kinh với liều 1 – 3g/ngày. Ở Ấn Độ, gôm gạo là thuốc kích thích sinh dục. Nhân dân Campuchia dùng gôm này hòa nước uống để cầm máu và chữa lậu. Ngoài ra, hạt cây gạo cho dầu có thể dùng để ăn hoặc dùng thay dầu hạt bông trong kỹ nghệ sản xuất xà phòng.

Thành ngữ dân gian