skip to Main Content

Hydnora africana – hoa mang hình cái ấy nhạy cảm.

Hydnora africana Thunb., danh pháp đồng nghĩa Aphyteia africana (Thunb.) Oken; Aphyteia hydnora Ach, là một loài thực vật có hoa trong phân họ Hydnoraceae. Loài này được Thunb. mô tả khoa học đầu tiên năm 1775. Cây có nguồn gốc ở miền Nam Châu Phi, kí sinh trên rễ của các cây trong họ Thầu dầu. Nó thường được gọi với cái tên là jakkalskos hoặc jackal food ( tạm dịch là “thức ăn cho chó rừng” ). Tên chi Hydnora xuất phát từ tiếng Hy Lạp hydnon, dịch nghĩa là “truffle” ( nấm truyp ), Tính ngữ chỉ loài africana xuất phát nguồn gốc của cây. Dữ liệu phân tử trong phân loại thực vật giả thuyết rằng Hydnoraceae chính là phân họ “thực vật hạt kín cơ sở (  nhóm thực vật có hoa rẽ nhánh ra sớm nhất từ thực vật hạt kín tổ tiên )”. Hydnoraceae là phân họ thực vật hạt kín duy nhất được biết là không có lá hoặc vảy ( lá ) bắc và sống ký sinh bắt buộc, hoàn toàn phụ thuộc vào vật chủ của chúng để tồn tại. Cây mọc dưới lòng đất, ngoại trừ một bông hoa nổi lên trên mặt đất và tỏa ra mùi như mùi phân để thu hút các loài thụ phấn tự nhiên, các loài bọ ăn phân và bọ cánh cứng ăn xác thối. Cơ thể thực vật của họ này được tiêu giảm đến mức tối đa chỉ bao gồm rễ và hoa. Những bông hoa hoạt động như một cái bẫy tạm thời, giam giữ lại những con bọ cánh cứng xâm nhập đủ lâu để chúng được lấp đầy phấn hoa. 

Hình ảnh cho Hydnora africana

Hoa của Hydnora africana khi chưa nở khá đặc biệt với hình dáng không khác gì mấy “vùng kín” của phụ nữ.

Hình dáng hoa quá chi là nhạy cảm

Về Hydnoraceae, thì đây vốn là một phân họ thực vật có hoa ký sinh trong bộ Hồ tiêu Piperales. Theo truyền thống, và gần đây là hệ thống APG III, đã xếp Hydnoraceae vào trong họ Mộc Hương Nam Aristolochiaceae. Hydnoraceae bao gồm hai chi là Hydnora và Prosopanche.

  • Prosopanche có nguồn gốc từ Trung và Nam Mỹ;
  • Hydnora có thể được tìm thấy ở vùng bán khô hạn đến các vùng sa mạc ở Châu Phi, Bán đảo Ả Rập và Madagascar.

Các thành viên của phân họ này được mô tả là những cây kỳ lạ nhất trên thế giới. 

Đặc điểm nổi bật nhất của Hydnoroideae có lẽ là sự vắng mặt hoàn toàn của lá cây ( thậm chí còn không có các dạng biến đổi khác như lá bắc ). Một số loài có khả năng sinh nhiệt nhẹ ( có khả năng sinh nhiệt ), đây có lẽ là một phương thức để phân tán mùi hương của chúng.

Cây được thụ phấn nhờ côn trùng ví dụ như các bọ cánh cứng họ Dermestidae hay ruồi nhặng họ Calliphoridae do chúng bị thu hút bởi mùi hôi thối của hoa. Những bông hoa có thể ở trên mặt đất hoặc dưới lòng đất. Quả không độc có thể ăn được, thịt thơm, thu hút các loài động vật như nhím, khỉ, chó rừng, tê giác và tatu, cũng như cả con người. Về các cây ký chủ, trong trường hợp của chi Hydnora, thường là các cây thuộc họ Euphorbiaceae và chi Acacia. Các cây chủ của Prosopanche bao gồm nhiều loài trong chi Prosopis và các cây họ đậu Fabaceae khác.

Về thành phần hóa học ( chemical composition ), được biết các cây trong phân họ này có chứa hàm lượng tannin cao. 

Về giải mã gen ( Genomics ), được biết ở đây là trình tự bộ gen lạp thể ( thể hạt ) hoàn chỉnh của một loài Hydnoroideae, Hydnora visseri, đã được xác định. Đem so sánh với bộ gen lục lạp của họ hàng quang hợp gần nhất của nó. Bộ gen lạp thể ( plastome ) của Hydnora visseri cho thấy sự giảm cực độ cả về kích thước ( 27.233 bp ) và hàm lượng gen ( 24 gen có chức năng ). Do đó, Plastome của H. visseri là một trong những loại nhỏ nhất trong số các loài thực vật có hoa. 

Sơ đồ gen lạp thể giảm mạnh của một thành viên trong phân họ Hydnoroideae, Hydnora visseri

Về phân loại học ( Classification ), giống như nhiều loài thực vật ký sinh, mối quan hệ với các loài thực vật không ký sinh là không rõ ràng, và các nhà thực vật học thế kỷ 19 và 20 đã đề xuất một loạt các vị trí cho đơn vị phân loại thời bấy giờ. Dữ liệu phân tử đã đặt chúng vào bộ Hồ tiêu Piperales và xếp vào họ Aristolochiaceae, cùng họ với Piperaceae hoặc Saururaceae.

Hình thái hydnora africana

Phần duy nhất của Hydnora africana xuất hiện trên bề mặt đất là phần trên của bông hoa. Phần lớn hoa thì lại nằm dưới bề mặt đất. Hoa dày và mọng nước. Phần của hoa trên mặt đất có hình ống với ba lỗ được mở bởi bởi ba cấu trúc được đặt tên thực vật học là các phân đoạn bao hoa ( perianth segment ), có thể tạm gọi là “cánh hoa và lá đài” hoặc các “cánh đài” ( tepals ). Các “cánh đài” này có màu cam bên trong, ngay bên dưới chúng là ống hoa rộng 10 – 20 mm. Ống hoa của H. africana bao gồm khoang chứa bộ nhị và khoang chứa bộ nhụy được phân cách bởi một cấu trúc màu vàng cam sắp xếp theo hình tam giác, được biết đó là các nhóm bao phấn ( Hydnora africana không có nhị hoa hoàn chỉnh theo nghĩa đen ), đôi khi thấy chúng hợp nhất lại thành một chùm dày. Đáy của khoang chứa bộ nhụy là đầu nhụy. Dưới cùng của ống là các noãn trắng, sau này phát triển thành hạt.

Quan sát bên trong của Hydnora africana

Hoa của Hydnora africana, khi lần đầu tiên mở ra, sẽ để lộ những sợi lông rất chắc màu trắng dọc theo mép phía bên trong các “cánh đài”. Các khe hở giữa các “cánh đài” này chỉ đủ lớn để một con bọ xâm nhập. Và mặc dù một con bọ cánh cứng có thể tiến vào bên trong hoa, nhưng nó lại gặp khó khăn trong việc tìm đường để ra khỏi bông hoa do bị các sợi lông ngăn cản. Điều này khiến cho con bọ ở bên trong Hydnora africana đủ lâu để bọ cánh cứng có thể dính đầy phấn hoa hay thụ phấn cho nhụy ở đáy của ống hoa. Sau khi con bọ ở trong hoa được vài ngày, hoa sẽ mở ra giải phóng côn trùng để lây lan phấn hoa đến các loài hoa khác trong khu vực.

Hydnora africana cho mùi rất mạnh và khó chịu. Mùi này được tạo ra từ các nhóm mang mùi ( Osmophores ), đó là một khu vực xốp trắng trên bề mặt phía bên trong của các “cánh đài”, sau này chuyển thành màu xám. Các nhóm mang mùi này được gọi là “vật mồi” lần đầu tiên bởi Harmes bởi chúng phát tán mùi hôi thối như phân dẫn dụ bọ phân đến với hoa để thụ phấn. Burger và cộng sự kết luận rằng mùi được tạo thành từ Dimethyl disulphide và Dimethyl trisulfide. Được biết mùi này cũng được tìm thấy trong loài hoa huệ ngựa chết Helicodiceros muscivorus.

Hydnora africana thụ phấn nhờ côn trùng bằng cách cung cấp thức ăn cho chúng, đó chính là vật mồi ở bên trong “cánh đài“. Sau khi ăn trên vật mồi, con bọ cánh cứng bị mắc kẹt sẽ rơi xuống bao phấn trên ống hoa, nơi nó tiếp tục “bữa tiệc” ăn phấn hoa một cách ngon lành đồng thời cũng vô tình thu thập phấn hoa nhờ những sợi lông trắng trên cơ thể. Sau đó nó tiếp tục rơi xuống sâu hơn nữa xuống đầu nhụy hình đệm mềm và vô tình thụ phấn cho hoa. Sau khi con bọ ở trong hoa được vài ngày, hoa mở ra giải phóng côn trùng để phân phát phấn hoa đến các loài hoa khác trong khu vực.

Hydnora africana đã tự biến đổi bộ rễ của chúng theo cách đặc biệt để thuận tiện cho việc xâm lấn vào các mô của vật chủ tiềm năng. Người ta cho rằng cây bài tiết các enzyme mạnh mẽ làm hòa tan các mô cứng trên rễ của cây chủ để có thể tự gắn vào chúng. Các điểm cây gắn vào này được gọi là giác mút giúp cây phát triển cùng với cây chủ. Sau khi thiết lập thành công, cây có thể sống nhờ hút sinh dưỡng từ vật chủ và nhanh chóng phát triển một mạng lưới các rễ ngầm.

Hydnora africana cho quả dưới lòng đất, và phải mất tới hai năm để có thể chín hoàn toàn. Quả có hương vị và bề mặt tương tự như khoai tây, đường kính có thể lên tới khoảng 8 cm. Động vật chủ yếu sử dụng quả của cây này làm thức ăn.

Sử dụng

Chiết xuất từ ​​thân rễ của Hydnora africana được sử dụng như một phương thuốc điều trị bệnh lỵ ở Nam Phi…

Back To Top